Struktura spółki ma chronić majątek prywatny. W praktyce ochrona ta działa tylko do określonego momentu. W sytuacji pogarszającej się kondycji finansowej przedsiębiorstwa granica między odpowiedzialnością spółki a odpowiedzialnością osób nią zarządzających zaczyna się zacierać — często szybciej, niż wynika to z intuicji biznesowej.
Z pewnością każdy członek zarządu spółki kapitałowej zna treść art. 299 § 1 Kodeksu Spółek Handlowych, zgodnie z którym: „Jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania”. Odpowiedzialność przewidziana we wskazanym przepisie ma jednak zastosowanie wyłącznie do członków zarządu i likwidatorów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
By móc należycie prowadzić działalność gospodarczą, czy wykonywać funkcję członka zarządu podmiotów prowadzących działalność gospodarczą warto wiedzieć, że odpowiedzialność nie ogranicza się wyłącznie do członków zarządu spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.
Zdecydowanie szerszą, pod względem podmiotowym, odpowiedzialność przewidują przepisy ustawy Prawo Upadłościowe. By zrozumieć istotę tej odpowiedzialności w pierwszej kolejności należy jednak wyjaśnić, że każdy podmiot posiadający zdolność upadłościową jest obowiązany zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości w sytuacji, gdy zostały spełnione przesłanki do ogłoszenia upadłości. Przedmiotowy wniosek powinien zostać złożony w terminie 30 dni od dnia powstania niewypłacalności. Obowiązek złożenia wniosku spoczywa natomiast na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami, a w przypadku ustanowienia zarządu sukcesyjnego – na zarządcy sukcesyjnym.
Co istotne, osoby obowiązane do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ponoszą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia wniosku w terminie, chyba że nie ponoszą winy.
Przywołana regulacja znajdzie zastosowanie w stosunku do wszystkich podmiotów, co do których istnieje obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, czyli w zasadzie niemal do wszystkich podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Ustawa Prawo Upadłościowe ma bowiem zastosowanie do przedsiębiorców w rozumieniu ustawy Kodeks Cywilny, czyli osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, a także spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, prostych spółek akcyjnych i spółek akcyjnych nieprowadzących działalności gospodarczej, wspólników osobowych spółek handlowych ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem oraz wspólników spółek partnerskich.
Wobec powyższego, na podstawie przepisów ustawy Prawo Upadłościowe odpowiedzialność za zobowiązania będą ponosić m. in. członkowie zarządu spółek akcyjnych, członkowie zarządu fundacji czy stowarzyszenia, jeżeli podmioty te prowadzą jakąkolwiek działalność przynoszącą przychód, członkowie zarządu spółki kapitałowej w organizacji, o ile spółki w organizacji podejmują przed rejestracją czynności odpowiadające definicji prowadzenia działalności gospodarczej.
Wskazane osoby będą ponosiły odpowiedzialność majątkiem własnym za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w przewidzianym terminie. Szkodą będzie uszczerbek między perspektywą majątkową zaspokojenia wierzyciela w przypadku dochowania ustawowego terminu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości a późniejszą sytuacją wierzyciela (stanem jego zaspokojenia), gdy wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony po upływie ustawowego terminu albo w ogóle nie został złożony. Co przy tym istotne przepis przewiduje domniemanie, zgodnie z którym w przypadku dochodzenia odszkodowania przez wierzyciela niewypłacalnego dłużnika domniemywa się, że szkoda obejmuje wysokość niezaspokojonej wierzytelności tego wierzyciela wobec dłużnika.
W takim postępowaniu wierzyciel ma obowiązek wykazać wyłącznie swoją wierzytelność w stosunku do dłużnika, a także fakt niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie przez reprezentanta dłużnika. Przepis wprowadza natomiast domniemanie winy reprezentanta dłużnika, więc w tym zakresie ciężar dowodu nie spoczywa na wierzycielu. To pozwany musi udowodnić, że nie ponosi winy w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie lub zaistnienie innych przesłanek zwalniających go od odpowiedzialności.
Pozwany członek zarządu by zwolnić się z opisanej odpowiedzialności będzie musiał wykazać, że nie ponosi winy w złożeniu wniosku o ogłoszeniu upadłości w terminie lub w ustawowym terminie do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo w ustawowym terminie do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu.
W praktyce odpowiedzialność osób zarządzających nie jest konsekwencją samej funkcji, lecz sposobu i momentu podejmowania decyzji w sytuacji pogarszającej się kondycji finansowej spółki. Kluczowe znaczenie ma nie tyle sama struktura prawna, ile zdolność do właściwej oceny momentu, w którym sytuacja spółki wymaga podjęcia określonych działań – również tych o charakterze formalnym. To właśnie ten moment najczęściej decyduje o granicy między odpowiedzialnością spółki a odpowiedzialnością osobistą osób nią zarządzających.
Dla osób zainteresowanych pogłębieniem przedstawionych zagadnień już pod koniec maja organizujemy spotkanie, poświęcone praktycznym aspektom odpowiedzialności oraz ryzyka niewypłacalności. Szczegóły przekażemy niezwłocznie.
Anna Bocian Radca Prawny – senior associate
NK Legal Partners
